Epoha realizma je obeležila XIX vek u brojnim sferama umetničkog života, a naročito je bila važna u književnosti. Veliki broj značajnih pisaca je ostavio iza sebe snažne priče i junake u različitim svakodnevnim izazovima. Posebno je bitno navesti i fenomen braka i ženske preljube. Pored Tolstojeve Ane Karenjine i čuvene Floberove junakinje Eme Bovari, pažnju u sledećim redovima posvetićemo i delima holandskog i nemačkog književnika Luja Kuperusa i Teodora Fontanea ali i romanu američke spisateljice Kejt Šopin Buđenje.

Prva objavljena knjiga u ovom našem pregledu jeste roman Gistava Flobera Gospođa Bovari. To je ujedno i prvi roman istaknutog francuskog pisca, koji ga je zbog nemoralnih delova doveo do sudskog procesa. Plod šestogodišnjeg rada, priča Eme Bovari turobna je pripovest o pokušaju pronalaska ispunjenog života izvan konvencija i mogućnosti, preljubama i neispunjenim očekivanjima supruge provincijskog lekara sa neslavnim završetkom.

1878. godine objavljen je prvi put Tolstojev roman Ana Karenjina u celosti (ranije se pojavljivao u periodici 1875 – 1877). Lik Ane je, verovatno delimično, inspirisan starijom Puškinovom ćerkom Marijom Hartung, dok je za lik grofa Vronskog poslužio Nikolaj Rajevski, dobrovoljac koji je učestvovao u Srpsko-turskom ratu. Dominantne teme jesu: izdaja, porodica, brak, vera, ruska sredina kroz promene i razlike, požuda. U romanu se ukazuje na licemerje u društvu i moralnim načelima, koji se na lome kroz prizmu glavne junakinje romana, nakon čega ona tragično strada.

Roman Eline Vere je objavljen 1889. godine. Proizvod epoha u kojima je nastajao, Kuperusov roman predstavlja spoj naturalističkih i psiholoških spona, a preveden je na brojne jezike (norveški, urdu, engleski). Do sada je prodat u nekoliko desetina izdanja.

Junakinja Eline Vere je zarobljena u rutini i dosadi haškog građanskog društva, te se povlači u svet fantazije. Uverenja je da njen život upravlja neizbežna sudbina što je vodi u pasivnost, te tragičnu rezignaciju. Fokus je na njenom unutrašnjem svetu, maštanjima i nemoći.

Važna figura nemačkog realizma Teodor Fontante napisao je knjigu o mladoj ženi koja nakon društvene izolacije i bračnog brodoloma iznenada umire, sama i osramoćena. Efi Brist oslikava zajednicu iz ženske perspektive, bavi se temom ženske prevare i tragičnim ishodom i posledicama kratkotrajne ljubavne afere.

1899. godine objavljen je roman Buđenje američke književnice Kejt Šopin. Prati unutrašnju transformaciju Edne Pontelije, žene iz visokog društva Nju Orleansa. Njena borba protiv društvenih normi, supružinskih obaveza i majčinstva gura je ka simboličnom obliku slobode, buđenju koje vodi u smrt.

Odbacivanjem tradicionalnih uloga, sve junakinje nesvesno biraju put osude i neizbežne propasti. Stoga, sve knjige koje smo ukratko prikazali ne svedoče samo o buntu i neprilagođenosti unutar strogih okvira i normi, već jesu i korak ka osamostaljivanju i osnaživanju svesti ženske publike. Upravo nas književnost uči da potencijalan krah ideja ne mora značiti kraj – izmenom svesti data nam je sloboda koja je najveći dar, i to nam niko ne može oduzeti.

Ivan Radovanović